1ο Δημοτικό Σχολείο Νεάπολης
Μετά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1921-22 (Μικρασιατική Καταστροφή) και την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών που επιβλήθηκε με τη Σύμβαση Ανταλλαγής Πληθυσμών της Λωζάννης το 1923, η Θεσσαλονίκη δέχτηκε πολύ μεγάλο όγκο προσφύγων. Ειδικότερα, η περιοχή της Νεάπολης αποτέλεσε «χωνευτήρι» των προσφυγικών μαζών. Έχει καταγραφεί πώς εκεί εγκαταστάθηκαν πληθυσμοί που κατάγονταν από τουλάχιστον 40 διαφορετικά χωριά (όπως Ντερίμκουγιου (Μαλακοπή), Καισάρεια, Τάλασι (Μουταλάσκη), Εντιρλίκ (Ανδρονίκι), Ζιντζίντερε (Φλαβιανά), Τσουχούρ, Αραβισσό, Φλοϊτά, Σίλλατα, Ανακού, Προκόπι κ.α.) αλλά και υψηλή αναλογία προσφύγων Καππαδόκικής καταγωγής και πιο συγκεκριμένα από τη Νεβσεχίρ, τη Νέα Πόλη της Καππαδοκίας.
Το 1ο Δημοτικό Σχολείο Νεάπολης αποτελεί ένα από τα παλαιότερα και σημαντικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της περιοχής, άμεσα συνδεδεμένο με την ιστορία της προσφυγικής Νεάπολης. Ιδρύθηκε για να καλύψει τις εκπαιδευτικές ανάγκες των προσφυγικών οικογενειών και μέσα από τη μακρόχρονη λειτουργία του, συνέβαλε ουσιαστικά στη μόρφωση και τη διαμόρφωση πολλών γενεών μαθητών, αντανακλώντας παράλληλα την εξέλιξη της Νεάπολης από έναν μικρό προσφυγικό συνοικισμό σε μια σύγχρονη αστική κοινότητα. Πριν την ίδρυσή του, οι πρόσφυγες, παράλληλα με το χτίσιμο των κατοικιών τους, έστησαν σε χώρο που τους παραχωρήθηκε ένα πρόχειρο Σχολείο, τη λεγόμενη «παράγκα». Η σκέψη αρχικά ήταν να χτιστεί νέο σχολείο δίπλα στην νέα εκκλησία του αγίου Γεωργίου, ωστόσο έπειτα από συζητήσεις και ψηφοφορία αποφασίστηκε να κτιστεί στο χώρο που βρίσκεται σήμερα.
Το σχολείο άνοιξε επίσημα τις πύλες του την 1η Οκτωβρίου 1928 ως 20ο Δημοτικό Σχολείο Θεσσαλονίκης, γεγονός που καταγράφεται στο πρώτο πρακτικό του Συλλόγου Διδασκόντων:
«Σήμερον Δευτέρα 1 Οκτωβρίου του έτους 1928 συνελθόντες οι υπογεγραμμένοι διδάσκαλοι ήνοιξε το Σχολείον του Συνοικισμού Νεαπόλεως και ήρχισαν αι εγγραφαί των μαθητών και μαθητριών και εχωρίσαμεν τας τάξεις».
1st Elementary School of Neapolis
Following the Greco-Turkish War of 1921–22 (the Asia Minor Catastrophe) and the compulsory population exchange imposed by the 1923 Treaty of Lausanne, Thessaloniki received a very large number of refugees. In particular, the district of Neapolis became a “melting pot” for the refugee population. Historical records show that refugees originating from at least 40 different villages—including Derinkuyu (Malakopi), Kayseri, Talas (Moutalaskis), Endürlük (Androniki), Zincidere (Flaviana), Tsouchour, Arabissos, Floita, Sillata, Anakou, and Prokopi—settled in the area, together with a large proportion of refugees from Cappadocia, especially from Nevşehir, the “New City” of Cappadocia. The 1st Elementary School of Neapolis is one of the oldest and most important educational institutions in the area and is closely linked to the history of Neapolis as a refugee settlement. It was founded to meet the educational needs of refugee families and, throughout its long history, has made a substantial contribution to the education of many generations of students, while reflecting Neapolis’s transformation from a small refugee settlement into a modern urban community. Before the school was founded, the refugees, while building their homes, established a makeshift school—known as the paranga (“shack”)—on land that had been allocated to them. The original plan was to construct a new school next to the newly built Church of St. George; however, following discussions and a community vote, it was decided to build it on its present site.
The school officially opened on 1 October 1928 as the 20th Elementary School of Thessaloniki, as recorded in the first minutes of the Teachers’ Association:
“Today, Monday, 1 October 1928, the undersigned teachers gathered for the opening of the School of the Neapolis Settlement; we began enrolling the pupils and assigning them to classes.”
1ο Δημοτικό Σχολείο Νεάπολης
Το σχολείο αρχικά στεγάστηκε σε ένα πρόχειρο παράπηγμα από αμιαντοπλάκες, το οποίο είχε παραχωρήσει ο Ιακώβ Μοδιάνο. Ο τελευταίος πουλούσε οικόπεδα σε εύπορους πρόσφυγες αλλά και σε εσωτερικούς μετανάστες από την Παλαιά Ελλάδα, ως την απαλλοτρίωση της περιοχής, η οποία ολοκληρώθηκε το 1928. Το πρώτο αυτό σχολείο κάλυψε τις άμεσες ανάγκες του συνοικισμού. Στη συνέχεια λειτούργησε ως τετρατάξιο, πεντατάξιο και αργότερα εξατάξιο σχολείο. Πρώτος διευθυντής του σχολείου υπήρξε ο Ιωάννης Κέντρος, ο οποίος γεννήθηκε το 1870 και φοίτησε σε τάξεις Γυμνασίου. Στο πρώτο διδακτικό προσωπικό του σχολείου ανήκαν επίσης οι δασκάλες Ευανθία Βαλάσσα, γεννημένη το 1897 και απόφοιτη του Αρσακείου Παρθεναγωγείου Αθηνών, Ευτυχία Κωστοπούλου, γεννημένη το 1900, η οποία ολοκλήρωσε τις σπουδές της στο Μέγα Κεντρικό Παρθεναγωγείο Σμύρνης, και Βασιλική Παπανάγνου, γεννημένη το 1904 και απόφοιτη του Διδασκαλείου Λαμίας. Με ειδικό νόμο, είχε δοθεί ήδη από το 1922 η δυνατότητα διορισμού σε δασκάλους πρόσφυγες από τη Μ. Ασία.
Η φοίτηση στο σχολείο ήταν υποχρεωτική από το 5ο έτος της ηλικίας έως το 12ο έτος σύμφωνα με το άρθρο 6 του νόμου της 6/18-2-1834, ενώ οι γονείς που δεν συμμορφώνονταν τιμωρούνταν με χρηματικό ποσό. Ωστόσο, αν και η φοίτηση ήταν υποχρεωτική, πολλοί μαθητές διέκοπταν τη φοίτηση καθώς υποχρεούνταν σε επίβλεψη μικρότερων παιδιών της οικογένειας, κυρίως τα κορίτσια, ή απασχολούνταν στην εργασία των γονιών ή αλλού προς οικονομική ενίσχυση της οικογένειας. Τα πληθωρικά τμήματα των σχολείων αποτελούσαν επίσης ανασταλτικό παράγοντα για τη φοίτηση των μαθητών, καθώς η αναλογία δασκάλων προς τους μαθητές ήταν ένας δάσκαλος ή δασκάλα προς 83 μαθητές. Εξάλλου πολλοί μαθητές και μαθήτριες στερούνταν βασικά πράγματα όπως ρούχα, τετράδια αλλά και φαγητό. Η πολιτεία προσπάθησε να βοηθήσει τους μαθητές και τις οικογένειές τους με τη λειτουργία των μαθητικών συσσιτίων αλλά και τη χορήγηση δωρεάν βιβλίων, γραφικής ύλης και ρουχισμού σε άπορους μαθητές.
1st Elementary School of Neapolis
The school was initially housed in a makeshift building constructed from asbestos sheets provided by Iakov Modiano. Modiano sold plots of land to affluent refugees as well as to internal migrants from Old Greece until the expropriation of the area was completed in 1928. This first school met the settlement’s immediate educational needs. It subsequently operated as a four-grade, then a five-grade, and later a six-grade school. The school’s first principal was Ioannis Kentros, who was born in 1870 and had completed secondary education. The first teaching staff also included Evanthia Valassa, born in 1897 and a graduate of the Arsakeio Girls’ School in Athens; Eftychia Kostopoulou, born in 1900 and educated at the Great Central Girls’ School of Smyrna; and Vasiliki Papanagnou, born in 1904 and a graduate of the Lamia Teachers’ College. A special law had already been enacted in 1922 to permit the appointment of refugee teachers from Asia Minor.
School attendance was compulsory between the ages of five and twelve, in accordance with Article 6 of the Law of 18 February 1834, and parents who failed to comply were subject to fines. Despite compulsory attendance, however, many children left school early because they had to care for younger siblings—particularly girls—or work in their parents’ businesses or elsewhere to help support the family. Overcrowded classrooms also hindered attendance, with a ratio of one teacher for every 83 pupils. Moreover, many children lacked basic necessities such as clothing, notebooks, and even food. The state sought to support pupils and their families through school meal programmes and by providing free textbooks, school supplies, and clothing to children in need.
1ο Δημοτικό Σχολείο Νεάπολης
Την άσχημη κατάσταση που βίωναν οι μικροί άποροι μαθητές της Νεάπολης διαβάζουμε σε εισήγηση της Μ. Αμαριώτου προς το «ανώτατο εκπαιδευτικό συμβούλιο»:
«Είναι ανώτερο φαντασίας το τι δύναται να διαπιστώσει ο επισκέπτης διαφόρων οικογενειών σε αθλιότητα! […] Υπάρχουν παιδάκια, τα οποία δέρνονται 10΄ λεπτά της ώρας και εν τέταρτον και 20΄και περισσότερον εις το χιονόνερο και το ξεροβόρι με μια και μόνο ποδίτσα, που παρεμβάλλεται μεταξύ δέρματος και ατμοσφαιρικού περιβάλλοντος, με τα χεράκια και τα ποδαράκια κατακόκκινα, μπλε από το κρύο, με πανιασμένα χειλάκια, με αδειανό στομάχι και με καμμιά προσδοκία να φάνε τίποτα ζεστό το μεσημέρι ή το βράδυ, και τα οποία πηγαίνουν εις το σχολείον να μάθουν γράμματα σπουδάμματα, του Θεού τα πράγματα!».
Η ίδια εισήγηση δικαιολογεί την «καρτερική μητέρα» η οποία προτιμάει να κρατήσει το παιδί στο σπίτι παρά «να του προσθέση εις το βάσανον της πείνας και τον δρόμον του μαρτυρίου προς το σχολείον». Οι δάσκαλοι και οι δασκάλες του Σχολείου, σε συνεργασία με τη Σχολική Εφορεία, συχνά ανέβαζαν θεατρικές παραστάσεις κατά τις σχολικές γιορτές, τις οποίες οι γονείς παρακολουθούσαν με κάποιο αντίτιμο ώστε να εξασφαλιστούν χρήματα για τη λειτουργία του συσσιτίου.
Η γλώσσα διδασκαλίας την εποχή που πρωτολειτούργησε το σχολείο ήταν η καθαρεύουσα. Βέβαια ήδη είχανε γίνει προσπάθειες από το 1917 για καθιέρωση της χρήσης της δημοτικής γλώσσας στην εκπαίδευση ωστόσο, μόλις το 1927, η οικουμενική κυβέρνηση, με τον νόμο 3438/1927, καθιέρωσε την παράλληλη διδασκαλία δημοτικής και καθαρεύουσας. Στο εξής παγιώθηκε η χρήση της κοινής δημοτικής, στην οποία ήταν γραμμένα τα αναγνωστικά στις τρεις μικρότερες τάξεις. Στις μεγαλύτερες χρησιμοποιήθηκε μικτό σύστημα. Η δημοτική καθιερώθηκε ως γλώσσα όλων των βαθμίδων εκπαίδευσης μόλις το 1976, ενώ το 1982 καθιερώθηκε το μονοτονικό σύστημα.
1st Elementary School of Neapolis
The difficult circumstances faced by the poor children of Neapolis are vividly described in a report by M. Amariotou to the Supreme Educational Council:
“It is beyond imagination what a visitor might witness in terms of the wretched conditions of various families! […] There are little children who spend ten minutes, a quarter of an hour, twenty minutes, or even longer walking through sleet and biting winds, with nothing but a single little boot between their skin and the elements, with their hands and feet bright red, blue from the cold, with chapped lips, with empty stomachs and no hope of eating anything warm at noon or in the evening, and who go to school to learn to read and write—God’s work!”
The report also explains why a “patient mother” might prefer to keep her child at home rather than “add to his suffering from hunger and the torturous journey to school.” The school’s teachers, in cooperation with the School Board, frequently organized theatrical performances during school celebrations, for which parents paid an admission fee in order to raise funds for the school soup kitchen.
When the school first opened, the language of instruction was Katharevousa. Efforts to introduce Demotic Greek into education had begun as early as 1917; however, it was not until 1927 that the Ecumenical Government, through Law 3438/1927, established the parallel use of Demotic Greek and Katharevousa in schools. From that point onward, reading primers for the first three grades were written in Demotic Greek, while a mixed linguistic system was retained in the upper grades. Demotic Greek finally became the official language of instruction at all levels of education in 1976, and the monotonic orthographic system was introduced in 1982.
1ο Δημοτικό Σχολείο Νεάπολης
Η συνεχής αύξηση του μαθητικού πληθυσμού οδήγησε τους κατοίκους να διεκδικήσουν την ανέγερση ενός σύγχρονου και ασφαλούς σχολικού κτιρίου. Το αίτημά τους υλοποιήθηκε στο πλαίσιο της μεγάλης εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης της κυβέρνησης του Ελευθερίου Βενιζέλου (1928-1932), κατά την οποία ανεγέρθηκαν χιλιάδες σχολικά κτίρια σε όλη τη χώρα. Οι εργασίες κατασκευής του νέου σχολείου ξεκίνησαν το 1929 και ολοκληρώθηκαν στα τέλη του 1931. Στο νέο κτίριο στεγάστηκε το 31ο Δημοτικό Σχολείο ως το 1932.
Σε έγγραφο της εποχής με ημερομηνία 20/9/1934 διαβάζουμε για το νέο σχολείο: «Η όλη οικοδομή είναι τουβλοασβεστόκτιστος και με μπετόν αρμέ, αποτελείται εξ ενός υπογείου αδιαιρέτου και δύο ορόφων, άνωθεν δε της όλης οικοδομής υπάρχει νταράτσα. […] Εις την αυλήν της οικοδομής ταύτης υπάρχει και ένα παράπηγμα τουβλόκτιστονο και κεραμοσκεπές κατά το ήμισι, το οποίον εχρησιμοποιήτο πρότερον ως Σχολείον και μετέπειτα ως Δημοτικόν συσσίτιον». Βασικό πρόβλημα αποτέλεσε η περίφραξη του αύλειου χώρου καθώς το Σχολείο βρισκόταν στο κέντρο της Νεάπολης και υπήρχε κίνδυνος τραυματισμού των μαθητών από διερχόμενα οχήματα.
1st Elementary School of Neapolis
The steady increase in the number of pupils led local residents to demand the construction of a modern and safe school building. Their request was fulfilled as part of the major educational reform carried out by the government of Eleftherios Venizelos (1928–1932), during which thousands of school buildings were constructed throughout Greece. Construction of the new building began in 1929 and was completed at the end of 1931. Until 1932, the new building also accommodated the 31st Elementary School.
A document dated 20 September 1934 describes the new building as follows:
“The entire building is constructed of brick and lime mortar with reinforced concrete; it consists of a single, undivided basement and two storeys, with a terrace covering the entire roof. […] In the courtyard there is also a brick-and-mortar outbuilding, partly covered with a tiled roof, which was formerly used as a school and later as a municipal soup kitchen.” A major concern at the time was enclosing the schoolyard, as the school was situated in the centre of Neapolis and there was a risk of pupils being injured by passing vehicles.
1ο Δημοτικό Σχολείο Νεάπολης
Από το σχολικό έτος 1935-1936 καθιερώθηκε οριστικά η ονομασία «1ο Δημοτικό Σχολείο Νεάπολης». Το Σχολείο δεν διέθετε τηλέφωνο ως το 1939. Το έτος 1941 έγινε επίταξη του διδακτηρίου από την Πυροσβεστική, το 10ο Αστυνομικό Τμήμα και από το γερμανικό στρατό κατοχής. Το διδακτήριο του Σχολείου υπέστη κατά την περίοδο αυτή καταστροφές και απώλεια αντικειμένων. Η Σχολική Εφορεία μετέφερε τα έπιπλα και τα βιβλία σε αποθήκες για να εξασφαλίσει τη σχολική περιουσία. Το κτίριο ηλεκτροδοτήθηκε για πρώτη φορά το 1947.
Όσο για το παράπηγμα, το πρόχειρο διδακτήριο, στο οποίο πρωτολειτούργησε το Σχολείο, κάποιες αίθουσες χρησιμοποιήθηκαν για τη λειτουργία του μαθητικού συσσιτίου και κάποιες άλλες παραχωρήθηκαν από το 1934 και χρησιμοποιήθηκαν από τους Προσκόπους και Αλκίμους της Νεάπολης. Αργότερα παραχωρήθηκε σε άλλους φορείς και συλλόγους της Νεάπολης. Στο διδακτήριο του 1ου Δημοτικού Σχολείου φιλοξενήθηκαν και στεγάστηκαν μέχρι να αποκτήσουν δικό τους διδακτήριο τα Σχολεία: 2ο, 4ο, 10ο, και 12ο Δημοτικά Σχολεία Νεάπολης.
Το έτος 1964 από εξαθέσιο έγινε επταθέσιο ενώ το 1970 δεκαθέσιο. Δύο χρόνια μετά απέκτησε κεντρική θέρμανση. Το 1977 έγινε δωδεκαθέσιο και ως τέτοιο λειτούργησε ως το 1994. Τη χρονιά εκείνη υποβιβάστηκε σε εντεκαθέσια και λειτούργησε μόνο σε πρωινή ζώνη χωρίς να επαρκούν οι αίθουσες διδασκαλίας. Το 2002 το σχολείο υπάγεται στην περιοχή ευθύνης της 13ης Εκπαιδευτικής Περιφέρειας του νομού Θεσσαλονίκης.
Πολύτιμη πηγή για την ιστορία του σχολείου αποτελεί το πλούσιο αρχείο του, το οποίο αξιοποίησε ο διευθυντής Βασίλης Παρασκευόπουλος για τη συγγραφή του βιβλίου «1ο Δημοτικό Σχολείο Νεάπολης 1928-2004: Ταξίδι στον Χρόνο», που εκδόθηκε από τον Δήμο Νεάπολης.
1st Elementary School of Neapolis
Beginning with the 1935–1936 school year, the institution officially adopted the name “1st Elementary School of Neapolis.” The school was not connected to the telephone network until 1939. In 1941, the building was requisitioned by the Fire Service, the 10th Police Precinct, and later by the German occupation authorities. During this period, the building suffered damage and the loss of school property. To safeguard the school’s assets, the School Board transferred the furniture and books to storage facilities. The building was connected to the electricity network for the first time in 1947.
As for the original paranga, the makeshift building in which the school first operated, some of its rooms were later used for the school cafeteria, while others were made available from 1934 onwards to the Neapolis Scout Group and the Alkimoi youth organization. In subsequent years, the building was also used by other local organizations and associations. Until they acquired their own premises, the building of the 1st Elementary School also housed the 2nd, 4th, 10th, and 12th Elementary Schools of Neapolis.
In 1964, the school expanded from six to seven classes, and in 1970 to ten classes. Two years later, it was equipped with central heating. In 1977, it expanded to twelve classes and continued to operate at that capacity until 1994. In that year, it was reduced to an eleven-class school and operated only on a morning schedule because of a shortage of classrooms. In 2002, the school came under the jurisdiction of the 13th Educational District of the Prefecture of Thessaloniki.
A valuable source for the school’s history is its extensive archive, which Principal Vasilis Paraskevopoulos used in writing the book 1st Elementary School of Neapolis 1928–2004: A Journey Through Time, published by the Municipality of Neapolis.
1ο Δημοτικό Σχολείο Νεάπολης/Πλατεία ρολόι
Σε μικρή απόσταση από το σχολείο βρίσκεται η Πλατεία Ειρήνης, η κεντρική πλατεία της Νεάπολης και βασικό σημείο αναφοράς της πόλης. Στο κέντρο της δεσπόζει το ιστορικό Ρολόι της Νεάπολης, γύρω από το οποίο αναπτύχθηκε η κοινωνική και εμπορική ζωή της περιοχής. Η πλατεία φιλοξενεί μέχρι σήμερα εθνικές επετείους, πολιτιστικές εκδηλώσεις και καθημερινές δραστηριότητες, αποτελώντας την «καρδιά» της τοπικής κοινωνίας.
Το 1ο Δημοτικό Σχολείο και η Πλατεία Ειρήνης αποτελούν δύο αλληλένδετα σύμβολα της ιστορικής και πολιτιστικής ταυτότητας της Νεάπολης. Το σχολείο εκφράζει τη διαχρονική αξία της παιδείας και της προόδου, ενώ η πλατεία συμβολίζει τη συλλογική μνήμη, τη συνύπαρξη και τη δημόσια ζωή των κατοίκων. Μαζί διατηρούν ζωντανή την ιστορία της πόλης και υπενθυμίζουν τις προσφυγικές της ρίζες και τη συνεχή εξέλιξή της μέσα στον χρόνο.
[ΠΗΓΗ: Β. Παρασκευόπουλος, 1ο Δημοτικό Σχολείο Νεάπολης 1928-2004: Ταξίδι στον Χρόνο, Θεσσαλονίκη: Δήμος Νεάπολης]
1st Elementary School of Neapolis / Clock Square
A short distance from the school lies Peace Square, the central square of Neapolis and one of the city’s principal landmarks. At its centre stands the historic Neapolis Clock Tower, around which the area’s social and commercial life has developed. To this day, the square hosts national commemorations, cultural events, and everyday community activities, serving as the “heart” of Neapolis.
The 1st Elementary School and Peace Square are two closely connected symbols of Neapolis’s historical and cultural identity. The school embodies the enduring value of education and progress, while the square symbolizes collective memory, coexistence, and civic life. Together, they preserve the city’s history and stand as enduring reminders of its refugee origins and its continuous development over time.
