Οθωμανικό λουτρό και μνημεία
Η περιοχή των Πεύκων (παλαιότερα Ρετζίκι) διατηρεί μέχρι σήμερα σημαντικά μνημεία που μαρτυρούν τη μακραίωνη ιστορία της. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ένα μικρό ιδιωτικό οθωμανικό λουτρό, ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα κτίσματα αυτού του είδους στη Θεσσαλονίκη. Αν και δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό στο ευρύ κοινό, αποτελεί ένα αξιόλογο δείγμα της οθωμανικής αρχιτεκτονικής και συνδέεται με μια συναρπαστική ιστορία που εκτείνεται από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα.
Κατά την οθωμανική περίοδο τα χαμάμ αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής. Εκτός από τα μεγάλα δημόσια λουτρά που λειτουργούσαν στις πόλεις, υπήρχαν και μικρότερα ιδιωτικά, τα οποία εξυπηρετούσαν εύπορες οικογένειες ή μεγάλες αγροτικές κατοικίες. Υπολογίζεται ότι μόνο στη Θεσσαλονίκη λειτουργούσαν περίπου τριακόσια χαμάμ. Το λουτρό των Πεύκων κατασκευάστηκε πιθανότατα τον 17ο ή τον 18ο αιώνα και αποτελούσε το ιδιωτικό χαμάμ του γειτονικού οθωμανικού πυργόσπιτου, γνωστού ως «Σπίτι του Αγά», το οποίο βρίσκεται περίπου 150 μέτρα νοτιοδυτικά.
Ottoman bath and monuments
The Pefka neighborhood (formerly Rezik) still preserves important monuments that bear witness to its long history. Among them is a small private Ottoman bathhouse, one of the very few surviving structures of its kind in Thessaloniki. Although not particularly well known to the general public, it is a remarkable example of Ottoman architecture and is associated with a fascinating history spanning the 17th to the 19th centuries.
During the Ottoman period, hammams were an integral part of daily life. In addition to the large public baths that operated in cities, there were also smaller private baths that served wealthy families or large rural estates. It is estimated that in Thessaloniki alone, approximately three hundred hammams were in operation. The Pefka Bathhouse was most likely built in the 17th or 18th century and served as the private hammam of the neighboring Ottoman tower house, known as the “House of the Aga,” located about 150 meters to the southwest.
Οθωμανικό λουτρό και μνημεία
Το λουτρό βρισκόταν μέσα σε ένα εντυπωσιακό κτήμα που ανήκε τον 19ο αιώνα στον Βρετανό έμπορο και πρόξενο Djeck (Τζέκη) Abbott, μέλος μιας οικογένειας που άφησε έντονο αποτύπωμα στην ιστορία του Ρετζικίου. Γύρω στο 1825, ο Djeck Abbott, επέστρεψε στην εγκαταλειμένη περιουσία της οικογένειας και πλούτισε, οργανώνοντας εμπόριο βδέλλας, μικρού υδρόβιου σκουληκιού που χρησιμοποιούνταν στην Ιατρική για την αφαίμαξη. Οι «βδέλλες του Χορτιάτη» έγιναν ξακουστές σε όλη την Ανατολή. Το κτήμα, στο οποίο βρίσκεται το λουτρό, αποτελούσε μέρος άγονης κοιλάδας που βρισκόταν στη θέση «Πλατανάκια» με το όνομα Eurumedjeck, από τις πολλές και τεράστιες αράχνες που υπήρχαν στην περιοχή. Την περιοχή αυτή ο Abbott μετέτρεψε μέσα σε λίγα χρόνια σε έναν πραγματικό βοτανικό παράδεισο, δαπανώντας πάνω από 1.000.000 τουρκικές λίρες. Εισήγαγε σπάνια εξωτικά δέντρα, δημιούργησε κήπους, λιμνούλες, συντριβάνια και χώρους αναψυχής, ενώ το νερό από τις πηγές της περιοχής μεταφερόταν με πήλινους αγωγούς για την άρδευση του κτήματος. Στο κέντρο του υψωνόταν ένας τριώροφος πύργος, ενώ το κτήμα αποτελούσε τόπο φιλοξενίας διπλωματών και σημαντικών προσωπικοτήτων της εποχής. Σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές, η ονομασία Uredjick («μικρός παράδεισος») αποδίδεται ακριβώς στη μεταμόρφωση που πραγματοποίησε ο Abbott.
Ottoman bath and monuments
The bathhouse was situated within an impressive estate that belonged, in the 19th century, to the British merchant and consul Djeck (Jeckie) Abbott, a member of a family that left a significant mark on the history of Rezikio. Around 1825, Djeck Abbott returned to his family’s abandoned estate and made his fortune by organizing the trade in leeches, small aquatic worms used in medicine for bloodletting. The “leeches of Hortiatis” became famous throughout the East. The estate on which the bathhouse is located was part of a barren valley at the site known as “Platanakia,” which was called Eurumedjeck because of the many enormous spiders that inhabited the area. Within a few years, Abbott transformed this area into a veritable botanical paradise, spending more than 1,000,000 Turkish lira. He imported rare exotic trees, created gardens, ponds, fountains, and recreational areas, while water from local springs was channeled through clay pipes to irrigate the estate. A three-story tower stood at its center, and the estate served as a venue for hosting diplomats and other prominent figures of the time. According to some researchers, the name Uredjick (“little paradise”) is attributed precisely to the transformation carried out by Abbott.
Οθωμανικό λουτρό και μνημεία
Η φήμη του κτήματος ξεπέρασε τα όρια της Μακεδονίας. Το 1858 το επισκέφθηκε ο ίδιος ο Σουλτάνος Αμπντούλ Μετζίτ, έπειτα από πρόσκληση του Abbott. Για την υποδοχή του κατασκευάστηκε ένα μεγάλο χαμάμ, το οποίο αργότερα μετατράπηκε σε παρεκκλήσι και σήμερα αποτελεί την καθολική εκκλησία της Αγίας Θηρεσίας, στο κτήμα Δελασάλ. Στην ίδια περιοχή σώζονται ακόμη ο οθωμανικός πύργος, μια κρήνη, η υπόγεια δεξαμενή συλλογής νερού, λιθόστρωτα μονοπάτια και μια τεχνητή λίμνη με νησίδα, συνθέτοντας ένα μοναδικό ιστορικό και αρχιτεκτονικό σύνολο.
Ottoman bath and monuments
The estate’s fame spread beyond the borders of Macedonia. In 1858, Sultan Abdülmecid himself visited it at Abbott’s invitation. A large hammam was built to receive him; it was later converted into a chapel and today serves as the Catholic Church of St. Theresa on the Delasal Estate. In the same area, the Ottoman tower, a fountain, the underground water-collection cistern, cobblestone paths, and an artificial lake with an islet still survive, forming a unique historical and architectural complex.
Οθωμανικό λουτρό και μνημεία
Το ίδιο το λουτρό είναι ένα μικρό μονόχωρο κτίσμα διαστάσεων περίπου 7 × 6,5 μέτρων. Στεγάζεται με ημισφαιρικό θόλο, ο οποίος φωτίζεται από δώδεκα μικρά ανοίγματα καλυμμένα παλαιότερα με γυαλί. Το νερό έφθανε από την κοντινή πηγή της Αγίας Τριάδας και αποθηκευόταν σε δεξαμενή που βρίσκεται στη δυτική πλευρά του κτιρίου. Οι τοίχοι είναι χτισμένοι με τοπική πέτρα, ενώ ο θόλος και άλλα κατασκευαστικά στοιχεία αποτελούνται από πλίνθους, μια επιλογή που εξασφάλιζε μικρότερο βάρος και μεγαλύτερη αντοχή. Στο εσωτερικό διακρίνονται ακόμη οι κόγχες και οι εσοχές που εξυπηρετούσαν τη λειτουργία του λουτρού, ενώ σώζονται οι αυθεντικοί πήλινοι αγωγοί μεταφοράς του νερού.
Το λουτρό λειτούργησε ως ιδιωτική εγκατάσταση μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα. Σύμφωνα με μαρτυρίες, μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα διατηρούσε ακόμη τον αρχικό του εξοπλισμό, όπως τις μαρμάρινες λεκάνες, οι οποίες αργότερα αφαιρέθηκαν και χάθηκαν. Στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκε ως μαντρί, γεγονός που οδήγησε στη σταδιακή φθορά του και στην προσθήκη πρόχειρων κατασκευών. Παρά τις αλλοιώσεις, το κτίσμα διατηρεί μεγάλο μέρος της αυθεντικής μορφής του και από το 1998 έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο μνημείο. Σήμερα αποτελεί ένα πολύτιμο τεκμήριο της ιστορίας των Πεύκων και της οθωμανικής αρχιτεκτονικής στη Θεσσαλονίκη, υπενθυμίζοντας μια εποχή κατά την οποία η περιοχή αποτελούσε τόπο κατοικίας, αναψυχής και φιλοξενίας σημαντικών προσωπικοτήτων.
[ΠΗΓΕΣ: Κ. Νίγδελη (2016), Δήμος Νεάπολης-Συκεών «Ο μεγάλος Καλλικρατικός Δήμος», Α. Παπασωτηρίου, Οθωμανικό λουτρό στα Πεύκα Θεσσαλονίκης, διπλωματική εργασία, ΑΠΘ, 2012]
Ottoman bath and monuments
The bathhouse itself is a small, single-room structure measuring approximately 7 × 6.5 meters. It is covered by a hemispherical dome illuminated by twelve small openings, which were originally covered with glass. Water was drawn from the nearby Agia Triada Spring and stored in a cistern located on the west side of the building. The walls are built of local stone, while the dome and other structural elements are made of mud brick, a choice that ensured a lighter structure and greater durability. Inside, the niches and recesses that served the bath’s function are still visible, and the original clay water pipes have been preserved.
The bathhouse operated as a private facility until the late 19th century. According to historical accounts, it still retained its original fixtures, such as the marble basins, until the mid-20th century; these were later removed and lost. It was subsequently used as a sheepfold, leading to its gradual deterioration and the addition of makeshift structures. Despite these alterations, the building retains much of its original form and has been designated a protected monument since 1998. Today, it stands as a valuable testament to the history of Pefka and Ottoman architecture in Thessaloniki, serving as a reminder of an era when the area was a place of residence, recreation, and hospitality for prominent figures.
